text
MCFR.KZ Образование

Оқу- тәрбие процесіндегі ертегі терапиясы

  • 6 апреля 2018
  • 72
Оқу- тәрбие процесіндегі ертегі терапиясы

Оқыту процесінде бала тұлғасының шығармашылық, рухани мүмкіндіктерін дамыту, адамгершіліктің берік негіздерін қалыптастыру, даралықты дамыту үшін жағдай туғызу жолымен интеллектіні байыту қажет.

Сондай-ақ журналдан оқитындарыңыз:

Тәрбие білім берудің басты артықшылығы ретінде

Сабақтан тыс қызметтегі рухани-адамгершілік тәрбие

Мектептегі тәрбие жұмысы

Мектепте істейтін педагогтың үнемі оқушы тұлғасының үйлесімді дамуына ықпал етерліктей түрлі құралдарды тексеруіне және апробациялауына тура келеді. Бұл мақсатқа жету үшін баға жетпес көмекті ертегі терапиясы көрсете алады.

Ертегі терапиясы – тұлғаны интеграциялау, сана-сезімін кеңейту және қоршаған ортамен өзара әрекетін жетілдіру үшін ертегі нысанын пайдаланатын әдіс.

Негізгі принцип – бала тұлғасын тұтастай рухани дамыту. Егер ол ертегіні жай ғана елестетіп қоймай, өзі де тікелей оған қатысты болса даму барынша тиімді болады. Ертегіге түсе отырып, бала ата-аналар мен педагогтардың балаларға дағдыландыратын «ертегі заңдарын» – мінез-құлық нормалары мен қағидаларын жеңіл қабылдайды.

«Actualis: Образование»

42


Бүгін «Actualis: Образование» электрондық жүйесіне кіру мүмкіндігінің саны


Ертегі терапиясы оқытушы жұмысындағы маңызды құрал бола алады:

оның барлық жекелеген функциялары бір мақсатқа – адамның өзінің шығармашылық қабілеттерін іске асыра отырып, ол үшін неғұрлым тиімді де табиғи түрде дамуына көмектесуге бағытталған;

білім беру міндеттерінің бірі – балалардың табиғи шығармашылық дамуы үшін оңтайлы жағдайлар жасау, ал ертегі терпиясы – осы мақсатқа жетудегі таптырмас құрал.

Бала тұлғасын дамытудағы ертегілердің тартымдылығы

Ертегілерді тікелей уағыз, нақыл айтудың болмауы. Ертегі тарихының оқиғалары логикалық тұрғыға құрылған, табиғи, бірі екіншісінен шығады, ал бала әлемдегі себеп-салдарлық байланыстарды меңгереді.  

Ертегі образдары арқылы бала көптеген буынның өмірлік тәжірибесіне тап болады. Ертегі сюжеттерінде әр адамның өз өмірінде бастан кешетін ситуациялары мен проблемалары кездеседі: ата-аналардан бөлек шығу, өмірлік таңдау, өзара көмек, махаббат, жақсылық пен жамандықтың күресі. Ертегілердегі жеңіс балаға психологиялық қорғанышты қамтамасыз етеді: ертегіде қандай жағдай болса да – бәрі жақсы аяқталады. Кейіпкерлердің тағдыр-талайына түсетін сынақтар олардың ақылдырақ, мейірімдірек, күштірек, парасаттырақ болуына көмектеседі. Осылайша, адам өмірінде өтіп жатқанның бәрін бала меңгереді, ішкі жан дүниесінің артуына әсер етеді.

Бас кейіпкердің нақты есімі мен ертегі оқиғасының нақты орнының болмауы. Бас кейіпкер – жинақталған образ, бала өзін ертегі кейіпкеріне ұқсатады және ертегі оқиғаларына қатысушы ретінде елестетеді.

Ертегімен жұмыстың негізгі тәсілдері

Ертегілерді талдау. Мақсаты – әр ертегі оқиғасының, сюжет құрылымының, кейіпкерлер әрекетінің артында не тұрғанын ұғыну, түсіну. Жұмыстың бұл түрі алты жастан жоғары балаларға, жасөспірімдерге қолданылады.

Ертегілерді әңгімелеу. Бұл тәсіл фантазияны, қиялы дамытуға әсер етеді. Процедура мынадан тұрады: балаға немесе балалар тобына ертегіні бірінші немесе үшінші жақтан әңгімелеу ұсынылады. Балаға ертегіні ертегіге қатысушы немесе оған қатыспайтын басқа тұлғалардың атынан әңгімелеу ұсынылады.

Ертегілерді көшіру. Авторлық және халық ертегілерін көшіру және жазып біту балаға неге екенін сюжет, кейбір оқиға бұрылыстары, жағдайлар, ертегінің аяқталуы ұнамағанда мағыналық реңкке ие болады. Ертегіні қайта жазып, соңын жазып аяқтағанда бала өзінің ішкі жағдайына неғұрлым сәйкес келетін қалтарыстарды таңдайды және оны ішкі шиеленістен арылтуға мүмкіндік беретін жағдайларды шешу нұсқасын табады – ертегіні қайта жазудың түзетушілік мағынасы осында жатыр.

Ертегі шығару. Әр қиял-ғажайып ертегіде сюжет дамуының белгілі бір заңдылықтары бар. Бас кейіпкер үйінде (отбасында) дүниеге келеді, өседі, белгілі бір жағдайларда үйін тастап, саяхатқа аттанады. Саяхат кезінде достар табады, жоғалтады, кедергілерді жеңеді, күреседі және жамандықты жеңіп, мақсатына жетіп, үйіне оралады.  Сөйтіп, ертегілерде кейіпкер өмірі жай ғана сипатталып қоймайды, образды түрде тұлғаның қалыптасу және дамуының негізгі кезеңдері туралы әңгімеленеді. Жұмыстың осы түрін пайдалана отырып, оқытушы балалардың қиялын дамытады. Балаларға бұрынғы кейіпкерлерді пайдалана отырып, ертегі тарихын құрастыруды ұсынады немесе белгілі бір мінездемелермен ерекшелей отырып, өз кейіпкерін өз бетінше ойлап табу және бейнелеу мүмкіндігін береді.

Ертегі желісімен сурет салу. Образдық және ассоциативтік ойлауын дамытады, қиялын ынталандырады. Еркін ассоциациялар суретте көрініс береді, әрі қарай алынған графикалық материалдың талдануы мүмкін.

Ертегі терапиясында сан алуан жанрлар: тәмсіл, мысалдар, аңыздар, қиссалар, дастандар, мифтер, ертегілер қолданылады. Метафорамен сипатталғанның бәрін ертегі терапиясы әр балағаоның қызығушылығына сәйкес жанр таңдай отырып сапалы пайдалана алады.

Жанрлардың түрлері мен ерекшеліктері

Тәмсіл – терең өмірлік философияны жеткізуші болып табылады. Тәмсілдегі өмірлік сабақ бүркемеленбеген, тікелей тұжырымдалған. Әдетте бір сабақ бір тәмсілге арналады. Қандай да бір жағдайды немесе құбылысты философиялық ұғыну талап етілетін тәмсілді жасөспірімдерге пайдаланған жақсы. Тәмсіл көбінесе өмірлік сабақтардың рухани аспектілеріне арналған.

Мысал – нақты моральмен тұжырымдалған тәмсілдің неғұрлым қысқа түрі. Мысал эволюциясы бұл жанрды уағыз айту екпініне әкелді. Мысалдар жасөспірімдермен жұмыста жақсы.

Аңыздар, қиссалар, дастандар, эпос – әдетте ерлік мазмұндағы нақты тарихи оқиғаларды баяндау.

Миф – құдайлар мен батырлар туралы баяндау. Көптеген әдет-ғұрыптың мән-мағынасы, ата-бабамыздың өмірі қандай заңдар бойынша ұйымдастырылғаны туралы ақпаратқа ие. Мифтің арқасында ұлттық менталитеттің ерекшеліктерін сезінуге болады. Мифтерді пайдалану, бір жағынан, проблемалық өзара қатынастарды зерттеу, екінші жағынан – қоршаған әлемнің сан алуандығы мен оның құрылымының ортақ заңдылықтарын тану үшін пайдалы.

Ертегі – неғұрлым сан алуан жанр. Түрлі халықтың ертегілерінде ортақ нәрсе көп. Олар оқиғалар, құбылыстар, әрекеттер, нәтижелер дамуының ортақ заңдылықтарын бейнелейді. Бұдан бөлек, көптеген ертегілерде болашақ туралы бабалардың ұғымы мұқамдалған. Ұшқыш кілемді, ұшқыш кемені, сиқырлы айнаны, алма-табақ, өздігінен сырғанайтын шаналар, өздігінен дыбыс шығаратын гусли, т. б. Егер мифтер ежелгі оқиғаларды баяндаса, ертегілер көбінесе алыс болашақты сөз етеді.

Халық ертегілері маңызды идеяға ие:

Бізді қоршаған әлем – жанды. Кез келген сәтте бәрі бізбен тілге келуі мүмкін. Бұл идея адамдардан бастап өсімдіктерге және адам қолымен істелген заттарға дейін бізді қоршаған нәрсенің бәріне ұқыпты да саналы қатынас қалыптастыру үшін маңызды.

Жақсылық пен жамандықтың бөлінісі, жақсылықтың жеңісі. Бұл идея рухтың сергектігін қолдау мен жақсыға деген ұмтылысты дамыту үшін маңызды.

Ең құнды нәрсеге сынақ арқылы қол жетеді, ал тегін келген дүние тез кетуі мүмкін. Бұл идея мақсатты тұжырымдау мен шыдамдылық механизмін қалыптастыру үшін маңызды.

Айналамызда көмекшілер көп. Бірақ олар көмекке тек  біз бір жағдайды немесе тапсырманы өзіміз орындай алмаған жағдайда ғана келеді. Бұл идея дербестік сезімін, сондай-ақ қоршаған әлемге деген сенімді қалыптастыру үшін маңызды.

Ертегі сюжеттері сан алуан:

Хайуанаттар туралы, адамдар мен жануарлардың өзара қарым-қатынасы туралы ертегілер. Сегіз жасқа дейінгі балалар көбінесе өздерін жануарларға теңестіреді, оларға ұқсауға тырысады. Сондықтан хайуанаттар туралы ертегілер кішкентай балаларға бәрінен бұрын өмірлік тәжірибе жеткізеді.  

Қорқынышты ертегілер – дүлей күштер: мыстан, жалмауыз, аруақтар және басқалар туралы ертегілер. Балалардың өзіндік тәжірибесі терапиясы бойынша, ертегідегі қорқынышты жағдайды бірнеше рет бастан кеше отырып, балалар күйзелістен арылады және ден қоюдың жаңа тәсілдерін меңгереді. Күйзеліске төзімділікті арттыру және шиеленістен арылу үшін балалар (тоғыз жастан жоғары) және жасөспірімдер тобында қорқынышты әңгімелерді баяндау пайдалы.

Қиял-ғажайып ертегілер – 6–7 жастағы балаларды ең қызықтыратын ертегілер. Қиял-ғажайып ертегілердің арқасында адамға санадан тыс өмірлік даналықтың және адамның рухани дамуы туралы ақпараттың «концентраты» келіп түседі.

Ертегілермен жұмыс талдаудан, талқылаудан басталады. Ертегі мағыналары пысықталады және нақты өмірлік жағдайлармен байланысты болады, ертегілермен жұмыстың басқа да түрлерін: сурет салуды, қуыршақ дайындауды, драмаландыруды пайдалануға болады.

Мектепте істейтін педагогтың үнемі оқушы тұлғасының үйлесімді дамуына ықпал етерліктей түрлі құралдарды тексеруіне және апробациялауына тура келеді. Бұл мақсатқа жету үшін баға жетпес көмекті ертегі терапиясы көрсете алады.

Ертегі терапиясы – тұлғаны интеграциялау, сана-сезімін кеңейту және қоршаған ортамен өзара әрекетін жетілдіру үшін ертегі нысанын пайдаланатын әдіс.

Негізгі принцип – бала тұлғасын тұтастай рухани дамыту. Егер ол ертегіні жай ғана елестетіп қоймай, өзі де тікелей оған қатысты болса даму барынша тиімді болады. Ертегіге түсе отырып, бала ата-аналар мен педагогтардың балаларға дағдыландыратын «ертегі заңдарын» – мінез-құлық нормалары мен қағидаларын жеңіл қабылдайды.

Ертегі терапиясы оқытушы жұмысындағы маңызды құрал бола алады:

оның барлық жекелеген функциялары бір мақсатқа – адамның өзінің шығармашылық қабілеттерін іске асыра отырып, ол үшін неғұрлым тиімді де табиғи түрде дамуына көмектесуге бағытталған;

білім беру міндеттерінің бірі – балалардың табиғи шығармашылық дамуы үшін оңтайлы жағдайлар жасау, ал ертегі терпиясы – осы мақсатқа жетудегі таптырмас құрал.

Бала тұлғасын дамытудағы ертегілердің тартымдылығы

Ертегілерді тікелей уағыз, нақыл айтудың болмауы. Ертегі тарихының оқиғалары логикалық тұрғыға құрылған, табиғи, бірі екіншісінен шығады, ал бала әлемдегі себеп-салдарлық байланыстарды меңгереді.  

Ертегі образдары арқылы бала көптеген буынның өмірлік тәжірибесіне тап болады. Ертегі сюжеттерінде әр адамның өз өмірінде бастан кешетін ситуациялары мен проблемалары кездеседі: ата-аналардан бөлек шығу, өмірлік таңдау, өзара көмек, махаббат, жақсылық пен жамандықтың күресі. Ертегілердегі жеңіс балаға психологиялық қорғанышты қамтамасыз етеді: ертегіде қандай жағдай болса да – бәрі жақсы аяқталады. Кейіпкерлердің тағдыр-талайына түсетін сынақтар олардың ақылдырақ, мейірімдірек, күштірек, парасаттырақ болуына көмектеседі. Осылайша, адам өмірінде өтіп жатқанның бәрін бала меңгереді, ішкі жан дүниесінің артуына әсер етеді.

Бас кейіпкердің нақты есімі мен ертегі оқиғасының нақты орнының болмауы. Бас кейіпкер – жинақталған образ, бала өзін ертегі кейіпкеріне ұқсатады және ертегі оқиғаларына қатысушы ретінде елестетеді.

Ертегімен жұмыстың негізгі тәсілдері

Ертегілерді талдау. Мақсаты – әр ертегі оқиғасының, сюжет құрылымының, кейіпкерлер әрекетінің артында не тұрғанын ұғыну, түсіну. Жұмыстың бұл түрі алты жастан жоғары балаларға, жасөспірімдерге қолданылады.

Ертегілерді әңгімелеу. Бұл тәсіл фантазияны, қиялы дамытуға әсер етеді. Процедура мынадан тұрады: балаға немесе балалар тобына ертегіні бірінші немесе үшінші жақтан әңгімелеу ұсынылады. Балаға ертегіні ертегіге қатысушы немесе оған қатыспайтын басқа тұлғалардың атынан әңгімелеу ұсынылады.

Ертегілерді көшіру. Авторлық және халық ертегілерін көшіру және жазып біту балаға неге екенін сюжет, кейбір оқиға бұрылыстары, жағдайлар, ертегінің аяқталуы ұнамағанда мағыналық реңкке ие болады. Ертегіні қайта жазып, соңын жазып аяқтағанда бала өзінің ішкі жағдайына неғұрлым сәйкес келетін қалтарыстарды таңдайды және оны ішкі шиеленістен арылтуға мүмкіндік беретін жағдайларды шешу нұсқасын табады – ертегіні қайта жазудың түзетушілік мағынасы осында жатыр.

Ертегі шығару. Әр қиял-ғажайып ертегіде сюжет дамуының белгілі бір заңдылықтары бар. Бас кейіпкер үйінде (отбасында) дүниеге келеді, өседі, белгілі бір жағдайларда үйін тастап, саяхатқа аттанады. Саяхат кезінде достар табады, жоғалтады, кедергілерді жеңеді, күреседі және жамандықты жеңіп, мақсатына жетіп, үйіне оралады.  Сөйтіп, ертегілерде кейіпкер өмірі жай ғана сипатталып қоймайды, образды түрде тұлғаның қалыптасу және дамуының негізгі кезеңдері туралы әңгімеленеді. Жұмыстың осы түрін пайдалана отырып, оқытушы балалардың қиялын дамытады. Балаларға бұрынғы кейіпкерлерді пайдалана отырып, ертегі тарихын құрастыруды ұсынады немесе белгілі бір мінездемелермен ерекшелей отырып, өз кейіпкерін өз бетінше ойлап табу және бейнелеу мүмкіндігін береді.

Ертегі желісімен сурет салу. Образдық және ассоциативтік ойлауын дамытады, қиялын ынталандырады. Еркін ассоциациялар суретте көрініс береді, әрі қарай алынған графикалық материалдың талдануы мүмкін.

Ертегі терапиясында сан алуан жанрлар: тәмсіл, мысалдар, аңыздар, қиссалар, дастандар, мифтер, ертегілер қолданылады. Метафорамен сипатталғанның бәрін ертегі терапиясы әр балағаоның қызығушылығына сәйкес жанр таңдай отырып сапалы пайдалана алады.

Жанрлардың түрлері мен ерекшеліктері

Тәмсіл – терең өмірлік философияны жеткізуші болып табылады. Тәмсілдегі өмірлік сабақ бүркемеленбеген, тікелей тұжырымдалған. Әдетте бір сабақ бір тәмсілге арналады. Қандай да бір жағдайды немесе құбылысты философиялық ұғыну талап етілетін тәмсілді жасөспірімдерге пайдаланған жақсы. Тәмсіл көбінесе өмірлік сабақтардың рухани аспектілеріне арналған.

Мысал – нақты моральмен тұжырымдалған тәмсілдің неғұрлым қысқа түрі. Мысал эволюциясы бұл жанрды уағыз айту екпініне әкелді. Мысалдар жасөспірімдермен жұмыста жақсы.

Аңыздар, қиссалар, дастандар, эпос – әдетте ерлік мазмұндағы нақты тарихи оқиғаларды баяндау.

Миф – құдайлар мен батырлар туралы баяндау. Көптеген әдет-ғұрыптың мән-мағынасы, ата-бабамыздың өмірі қандай заңдар бойынша ұйымдастырылғаны туралы ақпаратқа ие. Мифтің арқасында ұлттық менталитеттің ерекшеліктерін сезінуге болады. Мифтерді пайдалану, бір жағынан, проблемалық өзара қатынастарды зерттеу, екінші жағынан – қоршаған әлемнің сан алуандығы мен оның құрылымының ортақ заңдылықтарын тану үшін пайдалы.

Ертегі – неғұрлым сан алуан жанр. Түрлі халықтың ертегілерінде ортақ нәрсе көп. Олар оқиғалар, құбылыстар, әрекеттер, нәтижелер дамуының ортақ заңдылықтарын бейнелейді. Бұдан бөлек, көптеген ертегілерде болашақ туралы бабалардың ұғымы мұқамдалған. Ұшқыш кілемді, ұшқыш кемені, сиқырлы айнаны, алма-табақ, өздігінен сырғанайтын шаналар, өздігінен дыбыс шығаратын гусли, т. б. Егер мифтер ежелгі оқиғаларды баяндаса, ертегілер көбінесе алыс болашақты сөз етеді.

Халық ертегілері маңызды идеяға ие:

Бізді қоршаған әлем – жанды. Кез келген сәтте бәрі бізбен тілге келуі мүмкін. Бұл идея адамдардан бастап өсімдіктерге және адам қолымен істелген заттарға дейін бізді қоршаған нәрсенің бәріне ұқыпты да саналы қатынас қалыптастыру үшін маңызды.

Жақсылық пен жамандықтың бөлінісі, жақсылықтың жеңісі. Бұл идея рухтың сергектігін қолдау мен жақсыға деген ұмтылысты дамыту үшін маңызды.

Ең құнды нәрсеге сынақ арқылы қол жетеді, ал тегін келген дүние тез кетуі мүмкін. Бұл идея мақсатты тұжырымдау мен шыдамдылық механизмін қалыптастыру үшін маңызды.

Айналамызда көмекшілер көп. Бірақ олар көмекке тек  біз бір жағдайды немесе тапсырманы өзіміз орындай алмаған жағдайда ғана келеді. Бұл идея дербестік сезімін, сондай-ақ қоршаған әлемге деген сенімді қалыптастыру үшін маңызды.

Ертегі сюжеттері сан алуан:

Хайуанаттар туралы, адамдар мен жануарлардың өзара қарым-қатынасы туралы ертегілер. Сегіз жасқа дейінгі балалар көбінесе өздерін жануарларға теңестіреді, оларға ұқсауға тырысады. Сондықтан хайуанаттар туралы ертегілер кішкентай балаларға бәрінен бұрын өмірлік тәжірибе жеткізеді.  

Қорқынышты ертегілер – дүлей күштер: мыстан, жалмауыз, аруақтар және басқалар туралы ертегілер. Балалардың өзіндік тәжірибесі терапиясы бойынша, ертегідегі қорқынышты жағдайды бірнеше рет бастан кеше отырып, балалар күйзелістен арылады және ден қоюдың жаңа тәсілдерін меңгереді. Күйзеліске төзімділікті арттыру және шиеленістен арылу үшін балалар (тоғыз жастан жоғары) және жасөспірімдер тобында қорқынышты әңгімелерді баяндау пайдалы.

Қиял-ғажайып ертегілер – 6–7 жастағы балаларды ең қызықтыратын ертегілер. Қиял-ғажайып ертегілердің арқасында адамға санадан тыс өмірлік даналықтың және адамның рухани дамуы туралы ақпараттың «концентраты» келіп түседі.

Ертегілермен жұмыс талдаудан, талқылаудан басталады. Ертегі мағыналары пысықталады және нақты өмірлік жағдайлармен байланысты болады, ертегілермен жұмыстың басқа да түрлерін: сурет салуды, қуыршақ дайындауды, драмаландыруды пайдалануға болады.Мектепте істейтін педагогтың үнемі оқушы тұлғасының үйлесімді дамуына ықпал етерліктей түрлі құралдарды тексеруіне және апробациялауына тура келеді. Бұл мақсатқа жету үшін баға жетпес көмекті ертегі терапиясы көрсете алады.

Ертегі терапиясы – тұлғаны интеграциялау, сана-сезімін кеңейту және қоршаған ортамен өзара әрекетін жетілдіру үшін ертегі нысанын пайдаланатын әдіс.

Негізгі принцип – бала тұлғасын тұтастай рухани дамыту. Егер ол ертегіні жай ғана елестетіп қоймай, өзі де тікелей оған қатысты болса даму барынша тиімді болады. Ертегіге түсе отырып, бала ата-аналар мен педагогтардың балаларға дағдыландыратын «ертегі заңдарын» – мінез-құлық нормалары мен қағидаларын жеңіл қабылдайды.

Ертегі терапиясы оқытушы жұмысындағы маңызды құрал бола алады:

оның барлық жекелеген функциялары бір мақсатқа – адамның өзінің шығармашылық қабілеттерін іске асыра отырып, ол үшін неғұрлым тиімді де табиғи түрде дамуына көмектесуге бағытталған;

білім беру міндеттерінің бірі – балалардың табиғи шығармашылық дамуы үшін оңтайлы жағдайлар жасау, ал ертегі терпиясы – осы мақсатқа жетудегі таптырмас құрал.

Бала тұлғасын дамытудағы ертегілердің тартымдылығы

Ертегілерді тікелей уағыз, нақыл айтудың болмауы. Ертегі тарихының оқиғалары логикалық тұрғыға құрылған, табиғи, бірі екіншісінен шығады, ал бала әлемдегі себеп-салдарлық байланыстарды меңгереді.  

Ертегі образдары арқылы бала көптеген буынның өмірлік тәжірибесіне тап болады. Ертегі сюжеттерінде әр адамның өз өмірінде бастан кешетін ситуациялары мен проблемалары кездеседі: ата-аналардан бөлек шығу, өмірлік таңдау, өзара көмек, махаббат, жақсылық пен жамандықтың күресі. Ертегілердегі жеңіс балаға психологиялық қорғанышты қамтамасыз етеді: ертегіде қандай жағдай болса да – бәрі жақсы аяқталады. Кейіпкерлердің тағдыр-талайына түсетін сынақтар олардың ақылдырақ, мейірімдірек, күштірек, парасаттырақ болуына көмектеседі. Осылайша, адам өмірінде өтіп жатқанның бәрін бала меңгереді, ішкі жан дүниесінің артуына әсер етеді.

Бас кейіпкердің нақты есімі мен ертегі оқиғасының нақты орнының болмауы. Бас кейіпкер – жинақталған образ, бала өзін ертегі кейіпкеріне ұқсатады және ертегі оқиғаларына қатысушы ретінде елестетеді.

Ертегімен жұмыстың негізгі тәсілдері

Ертегілерді талдау. Мақсаты – әр ертегі оқиғасының, сюжет құрылымының, кейіпкерлер әрекетінің артында не тұрғанын ұғыну, түсіну. Жұмыстың бұл түрі алты жастан жоғары балаларға, жасөспірімдерге қолданылады.

Ертегілерді әңгімелеу. Бұл тәсіл фантазияны, қиялы дамытуға әсер етеді. Процедура мынадан тұрады: балаға немесе балалар тобына ертегіні бірінші немесе үшінші жақтан әңгімелеу ұсынылады. Балаға ертегіні ертегіге қатысушы немесе оған қатыспайтын басқа тұлғалардың атынан әңгімелеу ұсынылады.

Ертегілерді көшіру. Авторлық және халық ертегілерін көшіру және жазып біту балаға неге екенін сюжет, кейбір оқиға бұрылыстары, жағдайлар, ертегінің аяқталуы ұнамағанда мағыналық реңкке ие болады. Ертегіні қайта жазып, соңын жазып аяқтағанда бала өзінің ішкі жағдайына неғұрлым сәйкес келетін қалтарыстарды таңдайды және оны ішкі шиеленістен арылтуға мүмкіндік беретін жағдайларды шешу нұсқасын табады – ертегіні қайта жазудың түзетушілік мағынасы осында жатыр.

Ертегі шығару. Әр қиял-ғажайып ертегіде сюжет дамуының белгілі бір заңдылықтары бар. Бас кейіпкер үйінде (отбасында) дүниеге келеді, өседі, белгілі бір жағдайларда үйін тастап, саяхатқа аттанады. Саяхат кезінде достар табады, жоғалтады, кедергілерді жеңеді, күреседі және жамандықты жеңіп, мақсатына жетіп, үйіне оралады.  Сөйтіп, ертегілерде кейіпкер өмірі жай ғана сипатталып қоймайды, образды түрде тұлғаның қалыптасу және дамуының негізгі кезеңдері туралы әңгімеленеді. Жұмыстың осы түрін пайдалана отырып, оқытушы балалардың қиялын дамытады. Балаларға бұрынғы кейіпкерлерді пайдалана отырып, ертегі тарихын құрастыруды ұсынады немесе белгілі бір мінездемелермен ерекшелей отырып, өз кейіпкерін өз бетінше ойлап табу және бейнелеу мүмкіндігін береді.

Ертегі желісімен сурет салу. Образдық және ассоциативтік ойлауын дамытады, қиялын ынталандырады. Еркін ассоциациялар суретте көрініс береді, әрі қарай алынған графикалық материалдың талдануы мүмкін.

Ертегі терапиясында сан алуан жанрлар: тәмсіл, мысалдар, аңыздар, қиссалар, дастандар, мифтер, ертегілер қолданылады. Метафорамен сипатталғанның бәрін ертегі терапиясы әр балағаоның қызығушылығына сәйкес жанр таңдай отырып сапалы пайдалана алады.

Жанрлардың түрлері мен ерекшеліктері

Тәмсіл – терең өмірлік философияны жеткізуші болып табылады. Тәмсілдегі өмірлік сабақ бүркемеленбеген, тікелей тұжырымдалған. Әдетте бір сабақ бір тәмсілге арналады. Қандай да бір жағдайды немесе құбылысты философиялық ұғыну талап етілетін тәмсілді жасөспірімдерге пайдаланған жақсы. Тәмсіл көбінесе өмірлік сабақтардың рухани аспектілеріне арналған.

Мысал – нақты моральмен тұжырымдалған тәмсілдің неғұрлым қысқа түрі. Мысал эволюциясы бұл жанрды уағыз айту екпініне әкелді. Мысалдар жасөспірімдермен жұмыста жақсы.

Аңыздар, қиссалар, дастандар, эпос – әдетте ерлік мазмұндағы нақты тарихи оқиғаларды баяндау.

Миф – құдайлар мен батырлар туралы баяндау. Көптеген әдет-ғұрыптың мән-мағынасы, ата-бабамыздың өмірі қандай заңдар бойынша ұйымдастырылғаны туралы ақпаратқа ие. Мифтің арқасында ұлттық менталитеттің ерекшеліктерін сезінуге болады. Мифтерді пайдалану, бір жағынан, проблемалық өзара қатынастарды зерттеу, екінші жағынан – қоршаған әлемнің сан алуандығы мен оның құрылымының ортақ заңдылықтарын тану үшін пайдалы.

Ертегі – неғұрлым сан алуан жанр. Түрлі халықтың ертегілерінде ортақ нәрсе көп. Олар оқиғалар, құбылыстар, әрекеттер, нәтижелер дамуының ортақ заңдылықтарын бейнелейді. Бұдан бөлек, көптеген ертегілерде болашақ туралы бабалардың ұғымы мұқамдалған. Ұшқыш кілемді, ұшқыш кемені, сиқырлы айнаны, алма-табақ, өздігінен сырғанайтын шаналар, өздігінен дыбыс шығаратын гусли, т. б. Егер мифтер ежелгі оқиғаларды баяндаса, ертегілер көбінесе алыс болашақты сөз етеді.

Халық ертегілері маңызды идеяға ие:

Бізді қоршаған әлем – жанды. Кез келген сәтте бәрі бізбен тілге келуі мүмкін. Бұл идея адамдардан бастап өсімдіктерге және адам қолымен істелген заттарға дейін бізді қоршаған нәрсенің бәріне ұқыпты да саналы қатынас қалыптастыру үшін маңызды.

Жақсылық пен жамандықтың бөлінісі, жақсылықтың жеңісі. Бұл идея рухтың сергектігін қолдау мен жақсыға деген ұмтылысты дамыту үшін маңызды.

Ең құнды нәрсеге сынақ арқылы қол жетеді, ал тегін келген дүние тез кетуі мүмкін. Бұл идея мақсатты тұжырымдау мен шыдамдылық механизмін қалыптастыру үшін маңызды.

Айналамызда көмекшілер көп. Бірақ олар көмекке тек  біз бір жағдайды немесе тапсырманы өзіміз орындай алмаған жағдайда ғана келеді. Бұл идея дербестік сезімін, сондай-ақ қоршаған әлемге деген сенімді қалыптастыру үшін маңызды.

Ертегі сюжеттері сан алуан:

Хайуанаттар туралы, адамдар мен жануарлардың өзара қарым-қатынасы туралы ертегілер. Сегіз жасқа дейінгі балалар көбінесе өздерін жануарларға теңестіреді, оларға ұқсауға тырысады. Сондықтан хайуанаттар туралы ертегілер кішкентай балаларға бәрінен бұрын өмірлік тәжірибе жеткізеді.  

Қорқынышты ертегілер – дүлей күштер: мыстан, жалмауыз, аруақтар және басқалар туралы ертегілер. Балалардың өзіндік тәжірибесі терапиясы бойынша, ертегідегі қорқынышты жағдайды бірнеше рет бастан кеше отырып, балалар күйзелістен арылады және ден қоюдың жаңа тәсілдерін меңгереді. Күйзеліске төзімділікті арттыру және шиеленістен арылу үшін балалар (тоғыз жастан жоғары) және жасөспірімдер тобында қорқынышты әңгімелерді баяндау пайдалы.

Қиял-ғажайып ертегілер – 6–7 жастағы балаларды ең қызықтыратын ертегілер. Қиял-ғажайып ертегілердің арқасында адамға санадан тыс өмірлік даналықтың және адамның рухани дамуы туралы ақпараттың «концентраты» келіп түседі.

Ертегілермен жұмыс талдаудан, талқылаудан басталады. Ертегі мағыналары пысықталады және нақты өмірлік жағдайлармен байланысты болады, ертегілермен жұмыстың басқа да түрлерін: сурет салуды, қуыршақ дайындауды, драмаландыруды пайдалануға болады.Мектепте істейтін педагогтың үнемі оқушы тұлғасының үйлесімді дамуына ықпал етерліктей түрлі құралдарды тексеруіне және апробациялауына тура келеді. Бұл мақсатқа жету үшін баға жетпес көмекті ертегі терапиясы көрсете алады.

Ертегі терапиясы – тұлғаны интеграциялау, сана-сезімін кеңейту және қоршаған ортамен өзара әрекетін жетілдіру үшін ертегі нысанын пайдаланатын әдіс.

Негізгі принцип – бала тұлғасын тұтастай рухани дамыту. Егер ол ертегіні жай ғана елестетіп қоймай, өзі де тікелей оған қатысты болса даму барынша тиімді болады. Ертегіге түсе отырып, бала ата-аналар мен педагогтардың балаларға дағдыландыратын «ертегі заңдарын» – мінез-құлық нормалары мен қағидаларын жеңіл қабылдайды.

Ертегі терапиясы оқытушы жұмысындағы маңызды құрал бола алады:

оның барлық жекелеген функциялары бір мақсатқа – адамның өзінің шығармашылық қабілеттерін іске асыра отырып, ол үшін неғұрлым тиімді де табиғи түрде дамуына көмектесуге бағытталған;

білім беру міндеттерінің бірі – балалардың табиғи шығармашылық дамуы үшін оңтайлы жағдайлар жасау, ал ертегі терпиясы – осы мақсатқа жетудегі таптырмас құрал.

Бала тұлғасын дамытудағы ертегілердің тартымдылығы

Ертегілерді тікелей уағыз, нақыл айтудың болмауы. Ертегі тарихының оқиғалары логикалық тұрғыға құрылған, табиғи, бірі екіншісінен шығады, ал бала әлемдегі себеп-салдарлық байланыстарды меңгереді.  

Ертегі образдары арқылы бала көптеген буынның өмірлік тәжірибесіне тап болады. Ертегі сюжеттерінде әр адамның өз өмірінде бастан кешетін ситуациялары мен проблемалары кездеседі: ата-аналардан бөлек шығу, өмірлік таңдау, өзара көмек, махаббат, жақсылық пен жамандықтың күресі. Ертегілердегі жеңіс балаға психологиялық қорғанышты қамтамасыз етеді: ертегіде қандай жағдай болса да – бәрі жақсы аяқталады. Кейіпкерлердің тағдыр-талайына түсетін сынақтар олардың ақылдырақ, мейірімдірек, күштірек, парасаттырақ болуына көмектеседі. Осылайша, адам өмірінде өтіп жатқанның бәрін бала меңгереді, ішкі жан дүниесінің артуына әсер етеді.

Бас кейіпкердің нақты есімі мен ертегі оқиғасының нақты орнының болмауы. Бас кейіпкер – жинақталған образ, бала өзін ертегі кейіпкеріне ұқсатады және ертегі оқиғаларына қатысушы ретінде елестетеді.

Ертегімен жұмыстың негізгі тәсілдері

Ертегілерді талдау. Мақсаты – әр ертегі оқиғасының, сюжет құрылымының, кейіпкерлер әрекетінің артында не тұрғанын ұғыну, түсіну. Жұмыстың бұл түрі алты жастан жоғары балаларға, жасөспірімдерге қолданылады.

Ертегілерді әңгімелеу. Бұл тәсіл фантазияны, қиялы дамытуға әсер етеді. Процедура мынадан тұрады: балаға немесе балалар тобына ертегіні бірінші немесе үшінші жақтан әңгімелеу ұсынылады. Балаға ертегіні ертегіге қатысушы немесе оған қатыспайтын басқа тұлғалардың атынан әңгімелеу ұсынылады.

Ертегілерді көшіру. Авторлық және халық ертегілерін көшіру және жазып біту балаға неге екенін сюжет, кейбір оқиға бұрылыстары, жағдайлар, ертегінің аяқталуы ұнамағанда мағыналық реңкке ие болады. Ертегіні қайта жазып, соңын жазып аяқтағанда бала өзінің ішкі жағдайына неғұрлым сәйкес келетін қалтарыстарды таңдайды және оны ішкі шиеленістен арылтуға мүмкіндік беретін жағдайларды шешу нұсқасын табады – ертегіні қайта жазудың түзетушілік мағынасы осында жатыр.

Ертегі шығару. Әр қиял-ғажайып ертегіде сюжет дамуының белгілі бір заңдылықтары бар. Бас кейіпкер үйінде (отбасында) дүниеге келеді, өседі, белгілі бір жағдайларда үйін тастап, саяхатқа аттанады. Саяхат кезінде достар табады, жоғалтады, кедергілерді жеңеді, күреседі және жамандықты жеңіп, мақсатына жетіп, үйіне оралады.  Сөйтіп, ертегілерде кейіпкер өмірі жай ғана сипатталып қоймайды, образды түрде тұлғаның қалыптасу және дамуының негізгі кезеңдері туралы әңгімеленеді. Жұмыстың осы түрін пайдалана отырып, оқытушы балалардың қиялын дамытады. Балаларға бұрынғы кейіпкерлерді пайдалана отырып, ертегі тарихын құрастыруды ұсынады немесе белгілі бір мінездемелермен ерекшелей отырып, өз кейіпкерін өз бетінше ойлап табу және бейнелеу мүмкіндігін береді.

Ертегі желісімен сурет салу. Образдық және ассоциативтік ойлауын дамытады, қиялын ынталандырады. Еркін ассоциациялар суретте көрініс береді, әрі қарай алынған графикалық материалдың талдануы мүмкін.

Ертегі терапиясында сан алуан жанрлар: тәмсіл, мысалдар, аңыздар, қиссалар, дастандар, мифтер, ертегілер қолданылады. Метафорамен сипатталғанның бәрін ертегі терапиясы әр балағаоның қызығушылығына сәйкес жанр таңдай отырып сапалы пайдалана алады.

Жанрлардың түрлері мен ерекшеліктері

Тәмсіл – терең өмірлік философияны жеткізуші болып табылады. Тәмсілдегі өмірлік сабақ бүркемеленбеген, тікелей тұжырымдалған. Әдетте бір сабақ бір тәмсілге арналады. Қандай да бір жағдайды немесе құбылысты философиялық ұғыну талап етілетін тәмсілді жасөспірімдерге пайдаланған жақсы. Тәмсіл көбінесе өмірлік сабақтардың рухани аспектілеріне арналған.

Мысал – нақты моральмен тұжырымдалған тәмсілдің неғұрлым қысқа түрі. Мысал эволюциясы бұл жанрды уағыз айту екпініне әкелді. Мысалдар жасөспірімдермен жұмыста жақсы.

Аңыздар, қиссалар, дастандар, эпос – әдетте ерлік мазмұндағы нақты тарихи оқиғаларды баяндау.

Миф – құдайлар мен батырлар туралы баяндау. Көптеген әдет-ғұрыптың мән-мағынасы, ата-бабамыздың өмірі қандай заңдар бойынша ұйымдастырылғаны туралы ақпаратқа ие. Мифтің арқасында ұлттық менталитеттің ерекшеліктерін сезінуге болады. Мифтерді пайдалану, бір жағынан, проблемалық өзара қатынастарды зерттеу, екінші жағынан – қоршаған әлемнің сан алуандығы мен оның құрылымының ортақ заңдылықтарын тану үшін пайдалы.

Ертегі – неғұрлым сан алуан жанр. Түрлі халықтың ертегілерінде ортақ нәрсе көп. Олар оқиғалар, құбылыстар, әрекеттер, нәтижелер дамуының ортақ заңдылықтарын бейнелейді. Бұдан бөлек, көптеген ертегілерде болашақ туралы бабалардың ұғымы мұқамдалған. Ұшқыш кілемді, ұшқыш кемені, сиқырлы айнаны, алма-табақ, өздігінен сырғанайтын шаналар, өздігінен дыбыс шығаратын гусли, т. б. Егер мифтер ежелгі оқиғаларды баяндаса, ертегілер көбінесе алыс болашақты сөз етеді.

Халық ертегілері маңызды идеяға ие:

Бізді қоршаған әлем – жанды. Кез келген сәтте бәрі бізбен тілге келуі мүмкін. Бұл идея адамдардан бастап өсімдіктерге және адам қолымен істелген заттарға дейін бізді қоршаған нәрсенің бәріне ұқыпты да саналы қатынас қалыптастыру үшін маңызды.

Жақсылық пен жамандықтың бөлінісі, жақсылықтың жеңісі. Бұл идея рухтың сергектігін қолдау мен жақсыға деген ұмтылысты дамыту үшін маңызды.

Ең құнды нәрсеге сынақ арқылы қол жетеді, ал тегін келген дүние тез кетуі мүмкін. Бұл идея мақсатты тұжырымдау мен шыдамдылық механизмін қалыптастыру үшін маңызды.

Айналамызда көмекшілер көп. Бірақ олар көмекке тек  біз бір жағдайды немесе тапсырманы өзіміз орындай алмаған жағдайда ғана келеді. Бұл идея дербестік сезімін, сондай-ақ қоршаған әлемге деген сенімді қалыптастыру үшін маңызды.

Ертегі сюжеттері сан алуан:

Хайуанаттар туралы, адамдар мен жануарлардың өзара қарым-қатынасы туралы ертегілер. Сегіз жасқа дейінгі балалар көбінесе өздерін жануарларға теңестіреді, оларға ұқсауға тырысады. Сондықтан хайуанаттар туралы ертегілер кішкентай балаларға бәрінен бұрын өмірлік тәжірибе жеткізеді.  

Қорқынышты ертегілер – дүлей күштер: мыстан, жалмауыз, аруақтар және басқалар туралы ертегілер. Балалардың өзіндік тәжірибесі терапиясы бойынша, ертегідегі қорқынышты жағдайды бірнеше рет бастан кеше отырып, балалар күйзелістен арылады және ден қоюдың жаңа тәсілдерін меңгереді. Күйзеліске төзімділікті арттыру және шиеленістен арылу үшін балалар (тоғыз жастан жоғары) және жасөспірімдер тобында қорқынышты әңгімелерді баяндау пайдалы.

Қиял-ғажайып ертегілер – 6–7 жастағы балаларды ең қызықтыратын ертегілер. Қиял-ғажайып ертегілердің арқасында адамға санадан тыс өмірлік даналықтың және адамның рухани дамуы туралы ақпараттың «концентраты» келіп түседі.

Ертегілермен жұмыс талдаудан, талқылаудан басталады. Ертегі мағыналары пысықталады және нақты өмірлік жағдайлармен байланысты болады, ертегілермен жұмыстың басқа да түрлерін: сурет салуды, қуыршақ дайындауды, драмаландыруды пайдалануға болады.Мектепте істейтін педагогтың үнемі оқушы тұлғасының үйлесімді дамуына ықпал етерліктей түрлі құралдарды тексеруіне және апробациялауына тура келеді. Бұл мақсатқа жету үшін баға жетпес көмекті ертегі терапиясы көрсете алады.

Ертегі терапиясы – тұлғаны интеграциялау, сана-сезімін кеңейту және қоршаған ортамен өзара әрекетін жетілдіру үшін ертегі нысанын пайдаланатын әдіс.

Негізгі принцип – бала тұлғасын тұтастай рухани дамыту. Егер ол ертегіні жай ғана елестетіп қоймай, өзі де тікелей оған қатысты болса даму барынша тиімді болады. Ертегіге түсе отырып, бала ата-аналар мен педагогтардың балаларға дағдыландыратын «ертегі заңдарын» – мінез-құлық нормалары мен қағидаларын жеңіл қабылдайды.

Ертегі терапиясы оқытушы жұмысындағы маңызды құрал бола алады:

оның барлық жекелеген функциялары бір мақсатқа – адамның өзінің шығармашылық қабілеттерін іске асыра отырып, ол үшін неғұрлым тиімді де табиғи түрде дамуына көмектесуге бағытталған;

білім беру міндеттерінің бірі – балалардың табиғи шығармашылық дамуы үшін оңтайлы жағдайлар жасау, ал ертегі терпиясы – осы мақсатқа жетудегі таптырмас құрал.

Бала тұлғасын дамытудағы ертегілердің тартымдылығы

Ертегілерді тікелей уағыз, нақыл айтудың болмауы. Ертегі тарихының оқиғалары логикалық тұрғыға құрылған, табиғи, бірі екіншісінен шығады, ал бала әлемдегі себеп-салдарлық байланыстарды меңгереді.  

Ертегі образдары арқылы бала көптеген буынның өмірлік тәжірибесіне тап болады. Ертегі сюжеттерінде әр адамның өз өмірінде бастан кешетін ситуациялары мен проблемалары кездеседі: ата-аналардан бөлек шығу, өмірлік таңдау, өзара көмек, махаббат, жақсылық пен жамандықтың күресі. Ертегілердегі жеңіс балаға психологиялық қорғанышты қамтамасыз етеді: ертегіде қандай жағдай болса да – бәрі жақсы аяқталады. Кейіпкерлердің тағдыр-талайына түсетін сынақтар олардың ақылдырақ, мейірімдірек, күштірек, парасаттырақ болуына көмектеседі. Осылайша, адам өмірінде өтіп жатқанның бәрін бала меңгереді, ішкі жан дүниесінің артуына әсер етеді.

Бас кейіпкердің нақты есімі мен ертегі оқиғасының нақты орнының болмауы. Бас кейіпкер – жинақталған образ, бала өзін ертегі кейіпкеріне ұқсатады және ертегі оқиғаларына қатысушы ретінде елестетеді.

Ертегімен жұмыстың негізгі тәсілдері

Ертегілерді талдау. Мақсаты – әр ертегі оқиғасының, сюжет құрылымының, кейіпкерлер әрекетінің артында не тұрғанын ұғыну, түсіну. Жұмыстың бұл түрі алты жастан жоғары балаларға, жасөспірімдерге қолданылады.

Ертегілерді әңгімелеу. Бұл тәсіл фантазияны, қиялы дамытуға әсер етеді. Процедура мынадан тұрады: балаға немесе балалар тобына ертегіні бірінші немесе үшінші жақтан әңгімелеу ұсынылады. Балаға ертегіні ертегіге қатысушы немесе оған қатыспайтын басқа тұлғалардың атынан әңгімелеу ұсынылады.

Ертегілерді көшіру. Авторлық және халық ертегілерін көшіру және жазып біту балаға неге екенін сюжет, кейбір оқиға бұрылыстары, жағдайлар, ертегінің аяқталуы ұнамағанда мағыналық реңкке ие болады. Ертегіні қайта жазып, соңын жазып аяқтағанда бала өзінің ішкі жағдайына неғұрлым сәйкес келетін қалтарыстарды таңдайды және оны ішкі шиеленістен арылтуға мүмкіндік беретін жағдайларды шешу нұсқасын табады – ертегіні қайта жазудың түзетушілік мағынасы осында жатыр.

Ертегі шығару. Әр қиял-ғажайып ертегіде сюжет дамуының белгілі бір заңдылықтары бар. Бас кейіпкер үйінде (отбасында) дүниеге келеді, өседі, белгілі бір жағдайларда үйін тастап, саяхатқа аттанады. Саяхат кезінде достар табады, жоғалтады, кедергілерді жеңеді, күреседі және жамандықты жеңіп, мақсатына жетіп, үйіне оралады.  Сөйтіп, ертегілерде кейіпкер өмірі жай ғана сипатталып қоймайды, образды түрде тұлғаның қалыптасу және дамуының негізгі кезеңдері туралы әңгімеленеді. Жұмыстың осы түрін пайдалана отырып, оқытушы балалардың қиялын дамытады. Балаларға бұрынғы кейіпкерлерді пайдалана отырып, ертегі тарихын құрастыруды ұсынады немесе белгілі бір мінездемелермен ерекшелей отырып, өз кейіпкерін өз бетінше ойлап табу және бейнелеу мүмкіндігін береді.

Ертегі желісімен сурет салу. Образдық және ассоциативтік ойлауын дамытады, қиялын ынталандырады. Еркін ассоциациялар суретте көрініс береді, әрі қарай алынған графикалық материалдың талдануы мүмкін.

Ертегі терапиясында сан алуан жанрлар: тәмсіл, мысалдар, аңыздар, қиссалар, дастандар, мифтер, ертегілер қолданылады. Метафорамен сипатталғанның бәрін ертегі терапиясы әр балағаоның қызығушылығына сәйкес жанр таңдай отырып сапалы пайдалана алады.

Жанрлардың түрлері мен ерекшеліктері

Тәмсіл – терең өмірлік философияны жеткізуші болып табылады. Тәмсілдегі өмірлік сабақ бүркемеленбеген, тікелей тұжырымдалған. Әдетте бір сабақ бір тәмсілге арналады. Қандай да бір жағдайды немесе құбылысты философиялық ұғыну талап етілетін тәмсілді жасөспірімдерге пайдаланған жақсы. Тәмсіл көбінесе өмірлік сабақтардың рухани аспектілеріне арналған.

Мысал – нақты моральмен тұжырымдалған тәмсілдің неғұрлым қысқа түрі. Мысал эволюциясы бұл жанрды уағыз айту екпініне әкелді. Мысалдар жасөспірімдермен жұмыста жақсы.

Аңыздар, қиссалар, дастандар, эпос – әдетте ерлік мазмұндағы нақты тарихи оқиғаларды баяндау.

Миф – құдайлар мен батырлар туралы баяндау. Көптеген әдет-ғұрыптың мән-мағынасы, ата-бабамыздың өмірі қандай заңдар бойынша ұйымдастырылғаны туралы ақпаратқа ие. Мифтің арқасында ұлттық менталитеттің ерекшеліктерін сезінуге болады. Мифтерді пайдалану, бір жағынан, проблемалық өзара қатынастарды зерттеу, екінші жағынан – қоршаған әлемнің сан алуандығы мен оның құрылымының ортақ заңдылықтарын тану үшін пайдалы.

Ертегі – неғұрлым сан алуан жанр. Түрлі халықтың ертегілерінде ортақ нәрсе көп. Олар оқиғалар, құбылыстар, әрекеттер, нәтижелер дамуының ортақ заңдылықтарын бейнелейді. Бұдан бөлек, көптеген ертегілерде болашақ туралы бабалардың ұғымы мұқамдалған. Ұшқыш кілемді, ұшқыш кемені, сиқырлы айнаны, алма-табақ, өздігінен сырғанайтын шаналар, өздігінен дыбыс шығаратын гусли, т. б. Егер мифтер ежелгі оқиғаларды баяндаса, ертегілер көбінесе алыс болашақты сөз етеді.

Халық ертегілері маңызды идеяға ие:

Бізді қоршаған әлем – жанды. Кез келген сәтте бәрі бізбен тілге келуі мүмкін. Бұл идея адамдардан бастап өсімдіктерге және адам қолымен істелген заттарға дейін бізді қоршаған нәрсенің бәріне ұқыпты да саналы қатынас қалыптастыру үшін маңызды.

Жақсылық пен жамандықтың бөлінісі, жақсылықтың жеңісі. Бұл идея рухтың сергектігін қолдау мен жақсыға деген ұмтылысты дамыту үшін маңызды.

Ең құнды нәрсеге сынақ арқылы қол жетеді, ал тегін келген дүние тез кетуі мүмкін. Бұл идея мақсатты тұжырымдау мен шыдамдылық механизмін қалыптастыру үшін маңызды.

Айналамызда көмекшілер көп. Бірақ олар көмекке тек  біз бір жағдайды немесе тапсырманы өзіміз орындай алмаған жағдайда ғана келеді. Бұл идея дербестік сезімін, сондай-ақ қоршаған әлемге деген сенімді қалыптастыру үшін маңызды.

Ертегі сюжеттері сан алуан:

Хайуанаттар туралы, адамдар мен жануарлардың өзара қарым-қатынасы туралы ертегілер. Сегіз жасқа дейінгі балалар көбінесе өздерін жануарларға теңестіреді, оларға ұқсауға тырысады. Сондықтан хайуанаттар туралы ертегілер кішкентай балаларға бәрінен бұрын өмірлік тәжірибе жеткізеді.  

Қорқынышты ертегілер – дүлей күштер: мыстан, жалмауыз, аруақтар және басқалар туралы ертегілер. Балалардың өзіндік тәжірибесі терапиясы бойынша, ертегідегі қорқынышты жағдайды бірнеше рет бастан кеше отырып, балалар күйзелістен арылады және ден қоюдың жаңа тәсілдерін меңгереді. Күйзеліске төзімділікті арттыру және шиеленістен арылу үшін балалар (тоғыз жастан жоғары) және жасөспірімдер тобында қорқынышты әңгімелерді баяндау пайдалы.

Қиял-ғажайып ертегілер – 6–7 жастағы балаларды ең қызықтыратын ертегілер. Қиял-ғажайып ертегілердің арқасында адамға санадан тыс өмірлік даналықтың және адамның рухани дамуы туралы ақпараттың «концентраты» келіп түседі.

Ертегілермен жұмыс талдаудан, талқылаудан басталады. Ертегі мағыналары пысықталады және нақты өмірлік жағдайлармен байланысты болады, ертегілермен жұмыстың басқа да түрлерін: сурет салуды, қуыршақ дайындауды, драмаландыруды пайдалануға болады.Мектепте істейтін педагогтың үнемі оқушы тұлғасының үйлесімді дамуына ықпал етерліктей түрлі құралдарды тексеруіне және апробациялауына тура келеді. Бұл мақсатқа жету үшін баға жетпес көмекті ертегі терапиясы көрсете алады.

Ертегі терапиясы – тұлғаны интеграциялау, сана-сезімін кеңейту және қоршаған ортамен өзара әрекетін жетілдіру үшін ертегі нысанын пайдаланатын әдіс.

Негізгі принцип – бала тұлғасын тұтастай рухани дамыту. Егер ол ертегіні жай ғана елестетіп қоймай, өзі де тікелей оған қатысты болса даму барынша тиімді болады. Ертегіге түсе отырып, бала ата-аналар мен педагогтардың балаларға дағдыландыратын «ертегі заңдарын» – мінез-құлық нормалары мен қағидаларын жеңіл қабылдайды.

Ертегі терапиясы оқытушы жұмысындағы маңызды құрал бола алады:

оның барлық жекелеген функциялары бір мақсатқа – адамның өзінің шығармашылық қабілеттерін іске асыра отырып, ол үшін неғұрлым тиімді де табиғи түрде дамуына көмектесуге бағытталған;

білім беру міндеттерінің бірі – балалардың табиғи шығармашылық дамуы үшін оңтайлы жағдайлар жасау, ал ертегі терпиясы – осы мақсатқа жетудегі таптырмас құрал.

Бала тұлғасын дамытудағы ертегілердің тартымдылығы

Ертегілерді тікелей уағыз, нақыл айтудың болмауы. Ертегі тарихының оқиғалары логикалық тұрғыға құрылған, табиғи, бірі екіншісінен шығады, ал бала әлемдегі себеп-салдарлық байланыстарды меңгереді.  

Ертегі образдары арқылы бала көптеген буынның өмірлік тәжірибесіне тап болады. Ертегі сюжеттерінде әр адамның өз өмірінде бастан кешетін ситуациялары мен проблемалары кездеседі: ата-аналардан бөлек шығу, өмірлік таңдау, өзара көмек, махаббат, жақсылық пен жамандықтың күресі. Ертегілердегі жеңіс балаға психологиялық қорғанышты қамтамасыз етеді: ертегіде қандай жағдай болса да – бәрі жақсы аяқталады. Кейіпкерлердің тағдыр-талайына түсетін сынақтар олардың ақылдырақ, мейірімдірек, күштірек, парасаттырақ болуына көмектеседі. Осылайша, адам өмірінде өтіп жатқанның бәрін бала меңгереді, ішкі жан дүниесінің артуына әсер етеді.

Бас кейіпкердің нақты есімі мен ертегі оқиғасының нақты орнының болмауы. Бас кейіпкер – жинақталған образ, бала өзін ертегі кейіпкеріне ұқсатады және ертегі оқиғаларына қатысушы ретінде елестетеді.

Ертегімен жұмыстың негізгі тәсілдері

Ертегілерді талдау. Мақсаты – әр ертегі оқиғасының, сюжет құрылымының, кейіпкерлер әрекетінің артында не тұрғанын ұғыну, түсіну. Жұмыстың бұл түрі алты жастан жоғары балаларға, жасөспірімдерге қолданылады.

Ертегілерді әңгімелеу. Бұл тәсіл фантазияны, қиялы дамытуға әсер етеді. Процедура мынадан тұрады: балаға немесе балалар тобына ертегіні бірінші немесе үшінші жақтан әңгімелеу ұсынылады. Балаға ертегіні ертегіге қатысушы немесе оған қатыспайтын басқа тұлғалардың атынан әңгімелеу ұсынылады.

Ертегілерді көшіру. Авторлық және халық ертегілерін көшіру және жазып біту балаға неге екенін сюжет, кейбір оқиға бұрылыстары, жағдайлар, ертегінің аяқталуы ұнамағанда мағыналық реңкке ие болады. Ертегіні қайта жазып, соңын жазып аяқтағанда бала өзінің ішкі жағдайына неғұрлым сәйкес келетін қалтарыстарды таңдайды және оны ішкі шиеленістен арылтуға мүмкіндік беретін жағдайларды шешу нұсқасын табады – ертегіні қайта жазудың түзетушілік мағынасы осында жатыр.

Ертегі шығару. Әр қиял-ғажайып ертегіде сюжет дамуының белгілі бір заңдылықтары бар. Бас кейіпкер үйінде (отбасында) дүниеге келеді, өседі, белгілі бір жағдайларда үйін тастап, саяхатқа аттанады. Саяхат кезінде достар табады, жоғалтады, кедергілерді жеңеді, күреседі және жамандықты жеңіп, мақсатына жетіп, үйіне оралады.  Сөйтіп, ертегілерде кейіпкер өмірі жай ғана сипатталып қоймайды, образды түрде тұлғаның қалыптасу және дамуының негізгі кезеңдері туралы әңгімеленеді. Жұмыстың осы түрін пайдалана отырып, оқытушы балалардың қиялын дамытады. Балаларға бұрынғы кейіпкерлерді пайдалана отырып, ертегі тарихын құрастыруды ұсынады немесе белгілі бір мінездемелермен ерекшелей отырып, өз кейіпкерін өз бетінше ойлап табу және бейнелеу мүмкіндігін береді.

Ертегі желісімен сурет салу. Образдық және ассоциативтік ойлауын дамытады, қиялын ынталандырады. Еркін ассоциациялар суретте көрініс береді, әрі қарай алынған графикалық материалдың талдануы мүмкін.

Ертегі терапиясында сан алуан жанрлар: тәмсіл, мысалдар, аңыздар, қиссалар, дастандар, мифтер, ертегілер қолданылады. Метафорамен сипатталғанның бәрін ертегі терапиясы әр балағаоның қызығушылығына сәйкес жанр таңдай отырып сапалы пайдалана алады.

Жанрлардың түрлері мен ерекшеліктері

Тәмсіл – терең өмірлік философияны жеткізуші болып табылады. Тәмсілдегі өмірлік сабақ бүркемеленбеген, тікелей тұжырымдалған. Әдетте бір сабақ бір тәмсілге арналады. Қандай да бір жағдайды немесе құбылысты философиялық ұғыну талап етілетін тәмсілді жасөспірімдерге пайдаланған жақсы. Тәмсіл көбінесе өмірлік сабақтардың рухани аспектілеріне арналған.

Мысал – нақты моральмен тұжырымдалған тәмсілдің неғұрлым қысқа түрі. Мысал эволюциясы бұл жанрды уағыз айту екпініне әкелді. Мысалдар жасөспірімдермен жұмыста жақсы.

Аңыздар, қиссалар, дастандар, эпос – әдетте ерлік мазмұндағы нақты тарихи оқиғаларды баяндау.

Миф – құдайлар мен батырлар туралы баяндау. Көптеген әдет-ғұрыптың мән-мағынасы, ата-бабамыздың өмірі қандай заңдар бойынша ұйымдастырылғаны туралы ақпаратқа ие. Мифтің арқасында ұлттық менталитеттің ерекшеліктерін сезінуге болады. Мифтерді пайдалану, бір жағынан, проблемалық өзара қатынастарды зерттеу, екінші жағынан – қоршаған әлемнің сан алуандығы мен оның құрылымының ортақ заңдылықтарын тану үшін пайдалы.

Ертегі – неғұрлым сан алуан жанр. Түрлі халықтың ертегілерінде ортақ нәрсе көп. Олар оқиғалар, құбылыстар, әрекеттер, нәтижелер дамуының ортақ заңдылықтарын бейнелейді. Бұдан бөлек, көптеген ертегілерде болашақ туралы бабалардың ұғымы мұқамдалған. Ұшқыш кілемді, ұшқыш кемені, сиқырлы айнаны, алма-табақ, өздігінен сырғанайтын шаналар, өздігінен дыбыс шығаратын гусли, т. б. Егер мифтер ежелгі оқиғаларды баяндаса, ертегілер көбінесе алыс болашақты сөз етеді.

Халық ертегілері маңызды идеяға ие:

Бізді қоршаған әлем – жанды. Кез келген сәтте бәрі бізбен тілге келуі мүмкін. Бұл идея адамдардан бастап өсімдіктерге және адам қолымен істелген заттарға дейін бізді қоршаған нәрсенің бәріне ұқыпты да саналы қатынас қалыптастыру үшін маңызды.

Жақсылық пен жамандықтың бөлінісі, жақсылықтың жеңісі. Бұл идея рухтың сергектігін қолдау мен жақсыға деген ұмтылысты дамыту үшін маңызды.

Ең құнды нәрсеге сынақ арқылы қол жетеді, ал тегін келген дүние тез кетуі мүмкін. Бұл идея мақсатты тұжырымдау мен шыдамдылық механизмін қалыптастыру үшін маңызды.

Айналамызда көмекшілер көп. Бірақ олар көмекке тек  біз бір жағдайды немесе тапсырманы өзіміз орындай алмаған жағдайда ғана келеді. Бұл идея дербестік сезімін, сондай-ақ қоршаған әлемге деген сенімді қалыптастыру үшін маңызды.

Ертегі сюжеттері сан алуан:

Хайуанаттар туралы, адамдар мен жануарлардың өзара қарым-қатынасы туралы ертегілер. Сегіз жасқа дейінгі балалар көбінесе өздерін жануарларға теңестіреді, оларға ұқсауға тырысады. Сондықтан хайуанаттар туралы ертегілер кішкентай балаларға бәрінен бұрын өмірлік тәжірибе жеткізеді.  

Қорқынышты ертегілер – дүлей күштер: мыстан, жалмауыз, аруақтар және басқалар туралы ертегілер. Балалардың өзіндік тәжірибесі терапиясы бойынша, ертегідегі қорқынышты жағдайды бірнеше рет бастан кеше отырып, балалар күйзелістен арылады және ден қоюдың жаңа тәсілдерін меңгереді. Күйзеліске төзімділікті арттыру және шиеленістен арылу үшін балалар (тоғыз жастан жоғары) және жасөспірімдер тобында қорқынышты әңгімелерді баяндау пайдалы.

Қиял-ғажайып ертегілер – 6–7 жастағы балаларды ең қызықтыратын ертегілер. Қиял-ғажайып ертегілердің арқасында адамға санадан тыс өмірлік даналықтың және адамның рухани дамуы туралы ақпараттың «концентраты» келіп түседі.

Ертегілермен жұмыс талдаудан, талқылаудан басталады. Ертегі мағыналары пысықталады және нақты өмірлік жағдайлармен байланысты болады, ертегілермен жұмыстың басқа да түрлерін: сурет салуды, қуыршақ дайындауды, драмаландыруды пайдалануға болады.Мектепте істейтін педагогтың үнемі оқушы тұлғасының үйлесімді дамуына ықпал етерліктей түрлі құралдарды тексеруіне және апробациялауына тура келеді. Бұл мақсатқа жету үшін баға жетпес көмекті ертегі терапиясы көрсете алады.

Ертегі терапиясы – тұлғаны интеграциялау, сана-сезімін кеңейту және қоршаған ортамен өзара әрекетін жетілдіру үшін ертегі нысанын пайдаланатын әдіс.

Негізгі принцип – бала тұлғасын тұтастай рухани дамыту. Егер ол ертегіні жай ғана елестетіп қоймай, өзі де тікелей оған қатысты болса даму барынша тиімді болады. Ертегіге түсе отырып, бала ата-аналар мен педагогтардың балаларға дағдыландыратын «ертегі заңдарын» – мінез-құлық нормалары мен қағидаларын жеңіл қабылдайды.

Ертегі терапиясы оқытушы жұмысындағы маңызды құрал бола алады:

оның барлық жекелеген функциялары бір мақсатқа – адамның өзінің шығармашылық қабілеттерін іске асыра отырып, ол үшін неғұрлым тиімді де табиғи түрде дамуына көмектесуге бағытталған;

білім беру міндеттерінің бірі – балалардың табиғи шығармашылық дамуы үшін оңтайлы жағдайлар жасау, ал ертегі терпиясы – осы мақсатқа жетудегі таптырмас құрал.

Бала тұлғасын дамытудағы ертегілердің тартымдылығы

Ертегілерді тікелей уағыз, нақыл айтудың болмауы. Ертегі тарихының оқиғалары логикалық тұрғыға құрылған, табиғи, бірі екіншісінен шығады, ал бала әлемдегі себеп-салдарлық байланыстарды меңгереді.  

Ертегі образдары арқылы бала көптеген буынның өмірлік тәжірибесіне тап болады. Ертегі сюжеттерінде әр адамның өз өмірінде бастан кешетін ситуациялары мен проблемалары кездеседі: ата-аналардан бөлек шығу, өмірлік таңдау, өзара көмек, махаббат, жақсылық пен жамандықтың күресі. Ертегілердегі жеңіс балаға психологиялық қорғанышты қамтамасыз етеді: ертегіде қандай жағдай болса да – бәрі жақсы аяқталады. Кейіпкерлердің тағдыр-талайына түсетін сынақтар олардың ақылдырақ, мейірімдірек, күштірек, парасаттырақ болуына көмектеседі. Осылайша, адам өмірінде өтіп жатқанның бәрін бала меңгереді, ішкі жан дүниесінің артуына әсер етеді.

Бас кейіпкердің нақты есімі мен ертегі оқиғасының нақты орнының болмауы. Бас кейіпкер – жинақталған образ, бала өзін ертегі кейіпкеріне ұқсатады және ертегі оқиғаларына қатысушы ретінде елестетеді.

Ертегімен жұмыстың негізгі тәсілдері

Ертегілерді талдау. Мақсаты – әр ертегі оқиғасының, сюжет құрылымының, кейіпкерлер әрекетінің артында не тұрғанын ұғыну, түсіну. Жұмыстың бұл түрі алты жастан жоғары балаларға, жасөспірімдерге қолданылады.

Ертегілерді әңгімелеу. Бұл тәсіл фантазияны, қиялы дамытуға әсер етеді. Процедура мынадан тұрады: балаға немесе балалар тобына ертегіні бірінші немесе үшінші жақтан әңгімелеу ұсынылады. Балаға ертегіні ертегіге қатысушы немесе оған қатыспайтын басқа тұлғалардың атынан әңгімелеу ұсынылады.

Ертегілерді көшіру. Авторлық және халық ертегілерін көшіру және жазып біту балаға неге екенін сюжет, кейбір оқиға бұрылыстары, жағдайлар, ертегінің аяқталуы ұнамағанда мағыналық реңкке ие болады. Ертегіні қайта жазып, соңын жазып аяқтағанда бала өзінің ішкі жағдайына неғұрлым сәйкес келетін қалтарыстарды таңдайды және оны ішкі шиеленістен арылтуға мүмкіндік беретін жағдайларды шешу нұсқасын табады – ертегіні қайта жазудың түзетушілік мағынасы осында жатыр.

Ертегі шығару. Әр қиял-ғажайып ертегіде сюжет дамуының белгілі бір заңдылықтары бар. Бас кейіпкер үйінде (отбасында) дүниеге келеді, өседі, белгілі бір жағдайларда үйін тастап, саяхатқа аттанады. Саяхат кезінде достар табады, жоғалтады, кедергілерді жеңеді, күреседі және жамандықты жеңіп, мақсатына жетіп, үйіне оралады.  Сөйтіп, ертегілерде кейіпкер өмірі жай ғана сипатталып қоймайды, образды түрде тұлғаның қалыптасу және дамуының негізгі кезеңдері туралы әңгімеленеді. Жұмыстың осы түрін пайдалана отырып, оқытушы балалардың қиялын дамытады. Балаларға бұрынғы кейіпкерлерді пайдалана отырып, ертегі тарихын құрастыруды ұсынады немесе белгілі бір мінездемелермен ерекшелей отырып, өз кейіпкерін өз бетінше ойлап табу және бейнелеу мүмкіндігін береді.

Ертегі желісімен сурет салу. Образдық және ассоциативтік ойлауын дамытады, қиялын ынталандырады. Еркін ассоциациялар суретте көрініс береді, әрі қарай алынған графикалық материалдың талдануы мүмкін.

Ертегі терапиясында сан алуан жанрлар: тәмсіл, мысалдар, аңыздар, қиссалар, дастандар, мифтер, ертегілер қолданылады. Метафорамен сипатталғанның бәрін ертегі терапиясы әр балағаоның қызығушылығына сәйкес жанр таңдай отырып сапалы пайдалана алады.

Жанрлардың түрлері мен ерекшеліктері

Тәмсіл – терең өмірлік философияны жеткізуші болып табылады. Тәмсілдегі өмірлік сабақ бүркемеленбеген, тікелей тұжырымдалған. Әдетте бір сабақ бір тәмсілге арналады. Қандай да бір жағдайды немесе құбылысты философиялық ұғыну талап етілетін тәмсілді жасөспірімдерге пайдаланған жақсы. Тәмсіл көбінесе өмірлік сабақтардың рухани аспектілеріне арналған.

Мысал – нақты моральмен тұжырымдалған тәмсілдің неғұрлым қысқа түрі. Мысал эволюциясы бұл жанрды уағыз айту екпініне әкелді. Мысалдар жасөспірімдермен жұмыста жақсы.

Аңыздар, қиссалар, дастандар, эпос – әдетте ерлік мазмұндағы нақты тарихи оқиғаларды баяндау.

Миф – құдайлар мен батырлар туралы баяндау. Көптеген әдет-ғұрыптың мән-мағынасы, ата-бабамыздың өмірі қандай заңдар бойынша ұйымдастырылғаны туралы ақпаратқа ие. Мифтің арқасында ұлттық менталитеттің ерекшеліктерін сезінуге болады. Мифтерді пайдалану, бір жағынан, проблемалық өзара қатынастарды зерттеу, екінші жағынан – қоршаған әлемнің сан алуандығы мен оның құрылымының ортақ заңдылықтарын тану үшін пайдалы.

Ертегі – неғұрлым сан алуан жанр. Түрлі халықтың ертегілерінде ортақ нәрсе көп. Олар оқиғалар, құбылыстар, әрекеттер, нәтижелер дамуының ортақ заңдылықтарын бейнелейді. Бұдан бөлек, көптеген ертегілерде болашақ туралы бабалардың ұғымы мұқамдалған. Ұшқыш кілемді, ұшқыш кемені, сиқырлы айнаны, алма-табақ, өздігінен сырғанайтын шаналар, өздігінен дыбыс шығаратын гусли, т. б. Егер мифтер ежелгі оқиғаларды баяндаса, ертегілер көбінесе алыс болашақты сөз етеді.

Халық ертегілері маңызды идеяға ие:

Бізді қоршаған әлем – жанды. Кез келген сәтте бәрі бізбен тілге келуі мүмкін. Бұл идея адамдардан бастап өсімдіктерге және адам қолымен істелген заттарға дейін бізді қоршаған нәрсенің бәріне ұқыпты да саналы қатынас қалыптастыру үшін маңызды.

Жақсылық пен жамандықтың бөлінісі, жақсылықтың жеңісі. Бұл идея рухтың сергектігін қолдау мен жақсыға деген ұмтылысты дамыту үшін маңызды.

Ең құнды нәрсеге сынақ арқылы қол жетеді, ал тегін келген дүние тез кетуі мүмкін. Бұл идея мақсатты тұжырымдау мен шыдамдылық механизмін қалыптастыру үшін маңызды.

Айналамызда көмекшілер көп. Бірақ олар көмекке тек  біз бір жағдайды немесе тапсырманы өзіміз орындай алмаған жағдайда ғана келеді. Бұл идея дербестік сезімін, сондай-ақ қоршаған әлемге деген сенімді қалыптастыру үшін маңызды.

Ертегі сюжеттері сан алуан:

Хайуанаттар туралы, адамдар мен жануарлардың өзара қарым-қатынасы туралы ертегілер. Сегіз жасқа дейінгі балалар көбінесе өздерін жануарларға теңестіреді, оларға ұқсауға тырысады. Сондықтан хайуанаттар туралы ертегілер кішкентай балаларға бәрінен бұрын өмірлік тәжірибе жеткізеді.  

Қорқынышты ертегілер – дүлей күштер: мыстан, жалмауыз, аруақтар және басқалар туралы ертегілер. Балалардың өзіндік тәжірибесі терапиясы бойынша, ертегідегі қорқынышты жағдайды бірнеше рет бастан кеше отырып, балалар күйзелістен арылады және ден қоюдың жаңа тәсілдерін меңгереді. Күйзеліске төзімділікті арттыру және шиеленістен арылу үшін балалар (тоғыз жастан жоғары) және жасөспірімдер тобында қорқынышты әңгімелерді баяндау пайдалы.

Қиял-ғажайып ертегілер – 6–7 жастағы балаларды ең қызықтыратын ертегілер. Қиял-ғажайып ертегілердің арқасында адамға санадан тыс өмірлік даналықтың және адамның рухани дамуы туралы ақпараттың «концентраты» келіп түседі.

Ертегілермен жұмыс талдаудан, талқылаудан басталады. Ертегі мағыналары пысықталады және нақты өмірлік жағдайлармен байланысты болады, ертегілермен жұмыстың басқа да түрлерін: сурет салуды, қуыршақ дайындауды, драмаландыруды пайдалануға болады.Мектепте істейтін педагогтың үнемі оқушы тұлғасының үйлесімді дамуына ықпал етерліктей түрлі құралдарды тексеруіне және апробациялауына тура келеді. Бұл мақсатқа жету үшін баға жетпес көмекті ертегі терапиясы көрсете алады.

Ертегі терапиясы – тұлғаны интеграциялау, сана-сезімін кеңейту және қоршаған ортамен өзара әрекетін жетілдіру үшін ертегі нысанын пайдаланатын әдіс.

Негізгі принцип – бала тұлғасын тұтастай рухани дамыту. Егер ол ертегіні жай ғана елестетіп қоймай, өзі де тікелей оған қатысты болса даму барынша тиімді болады. Ертегіге түсе отырып, бала ата-аналар мен педагогтардың балаларға дағдыландыратын «ертегі заңдарын» – мінез-құлық нормалары мен қағидаларын жеңіл қабылдайды.

Ертегі терапиясы оқытушы жұмысындағы маңызды құрал бола алады:

оның барлық жекелеген функциялары бір мақсатқа – адамның өзінің шығармашылық қабілеттерін іске асыра отырып, ол үшін неғұрлым тиімді де табиғи түрде дамуына көмектесуге бағытталған;

білім беру міндеттерінің бірі – балалардың табиғи шығармашылық дамуы үшін оңтайлы жағдайлар жасау, ал ертегі терпиясы – осы мақсатқа жетудегі таптырмас құрал.

Бала тұлғасын дамытудағы ертегілердің тартымдылығы

Ертегілерді тікелей уағыз, нақыл айтудың болмауы. Ертегі тарихының оқиғалары логикалық тұрғыға құрылған, табиғи, бірі екіншісінен шығады, ал бала әлемдегі себеп-салдарлық байланыстарды меңгереді.  

Ертегі образдары арқылы бала көптеген буынның өмірлік тәжірибесіне тап болады. Ертегі сюжеттерінде әр адамның өз өмірінде бастан кешетін ситуациялары мен проблемалары кездеседі: ата-аналардан бөлек шығу, өмірлік таңдау, өзара көмек, махаббат, жақсылық пен жамандықтың күресі. Ертегілердегі жеңіс балаға психологиялық қорғанышты қамтамасыз етеді: ертегіде қандай жағдай болса да – бәрі жақсы аяқталады. Кейіпкерлердің тағдыр-талайына түсетін сынақтар олардың ақылдырақ, мейірімдірек, күштірек, парасаттырақ болуына көмектеседі. Осылайша, адам өмірінде өтіп жатқанның бәрін бала меңгереді, ішкі жан дүниесінің артуына әсер етеді.

Бас кейіпкердің нақты есімі мен ертегі оқиғасының нақты орнының болмауы. Бас кейіпкер – жинақталған образ, бала өзін ертегі кейіпкеріне ұқсатады және ертегі оқиғаларына қатысушы ретінде елестетеді.

Ертегімен жұмыстың негізгі тәсілдері

Ертегілерді талдау. Мақсаты – әр ертегі оқиғасының, сюжет құрылымының, кейіпкерлер әрекетінің артында не тұрғанын ұғыну, түсіну. Жұмыстың бұл түрі алты жастан жоғары балаларға, жасөспірімдерге қолданылады.

Ертегілерді әңгімелеу. Бұл тәсіл фантазияны, қиялы дамытуға әсер етеді. Процедура мынадан тұрады: балаға немесе балалар тобына ертегіні бірінші немесе үшінші жақтан әңгімелеу ұсынылады. Балаға ертегіні ертегіге қатысушы немесе оған қатыспайтын басқа тұлғалардың атынан әңгімелеу ұсынылады.

Ертегілерді көшіру. Авторлық және халық ертегілерін көшіру және жазып біту балаға неге екенін сюжет, кейбір оқиға бұрылыстары, жағдайлар, ертегінің аяқталуы ұнамағанда мағыналық реңкке ие болады. Ертегіні қайта жазып, соңын жазып аяқтағанда бала өзінің ішкі жағдайына неғұрлым сәйкес келетін қалтарыстарды таңдайды және оны ішкі шиеленістен арылтуға мүмкіндік беретін жағдайларды шешу нұсқасын табады – ертегіні қайта жазудың түзетушілік мағынасы осында жатыр.

Ертегі шығару. Әр қиял-ғажайып ертегіде сюжет дамуының белгілі бір заңдылықтары бар. Бас кейіпкер үйінде (отбасында) дүниеге келеді, өседі, белгілі бір жағдайларда үйін тастап, саяхатқа аттанады. Саяхат кезінде достар табады, жоғалтады, кедергілерді жеңеді, күреседі және жамандықты жеңіп, мақсатына жетіп, үйіне оралады.  Сөйтіп, ертегілерде кейіпкер өмірі жай ғана сипатталып қоймайды, образды түрде тұлғаның қалыптасу және дамуының негізгі кезеңдері туралы әңгімеленеді. Жұмыстың осы түрін пайдалана отырып, оқытушы балалардың қиялын дамытады. Балаларға бұрынғы кейіпкерлерді пайдалана отырып, ертегі тарихын құрастыруды ұсынады немесе белгілі бір мінездемелермен ерекшелей отырып, өз кейіпкерін өз бетінше ойлап табу және бейнелеу мүмкіндігін береді.

Ертегі желісімен сурет салу. Образдық және ассоциативтік ойлауын дамытады, қиялын ынталандырады. Еркін ассоциациялар суретте көрініс береді, әрі қарай алынған графикалық материалдың талдануы мүмкін.

Ертегі терапиясында сан алуан жанрлар: тәмсіл, мысалдар, аңыздар, қиссалар, дастандар, мифтер, ертегілер қолданылады. Метафорамен сипатталғанның бәрін ертегі терапиясы әр балағаоның қызығушылығына сәйкес жанр таңдай отырып сапалы пайдалана алады.

Жанрлардың түрлері мен ерекшеліктері

Тәмсіл – терең өмірлік философияны жеткізуші болып табылады. Тәмсілдегі өмірлік сабақ бүркемеленбеген, тікелей тұжырымдалған. Әдетте бір сабақ бір тәмсілге арналады. Қандай да бір жағдайды немесе құбылысты философиялық ұғыну талап етілетін тәмсілді жасөспірімдерге пайдаланған жақсы. Тәмсіл көбінесе өмірлік сабақтардың рухани аспектілеріне арналған.

Мысал – нақты моральмен тұжырымдалған тәмсілдің неғұрлым қысқа түрі. Мысал эволюциясы бұл жанрды уағыз айту екпініне әкелді. Мысалдар жасөспірімдермен жұмыста жақсы.

Аңыздар, қиссалар, дастандар, эпос – әдетте ерлік мазмұндағы нақты тарихи оқиғаларды баяндау.

Миф – құдайлар мен батырлар туралы баяндау. Көптеген әдет-ғұрыптың мән-мағынасы, ата-бабамыздың өмірі қандай заңдар бойынша ұйымдастырылғаны туралы ақпаратқа ие. Мифтің арқасында ұлттық менталитеттің ерекшеліктерін сезінуге болады. Мифтерді пайдалану, бір жағынан, проблемалық өзара қатынастарды зерттеу, екінші жағынан – қоршаған әлемнің сан алуандығы мен оның құрылымының ортақ заңдылықтарын тану үшін пайдалы.

Ертегі – неғұрлым сан алуан жанр. Түрлі халықтың ертегілерінде ортақ нәрсе көп. Олар оқиғалар, құбылыстар, әрекеттер, нәтижелер дамуының ортақ заңдылықтарын бейнелейді. Бұдан бөлек, көптеген ертегілерде болашақ туралы бабалардың ұғымы мұқамдалған. Ұшқыш кілемді, ұшқыш кемені, сиқырлы айнаны, алма-табақ, өздігінен сырғанайтын шаналар, өздігінен дыбыс шығаратын гусли, т. б. Егер мифтер ежелгі оқиғаларды баяндаса, ертегілер көбінесе алыс болашақты сөз етеді.

Халық ертегілері маңызды идеяға ие:

Бізді қоршаған әлем – жанды. Кез келген сәтте бәрі бізбен тілге келуі мүмкін. Бұл идея адамдардан бастап өсімдіктерге және адам қолымен істелген заттарға дейін бізді қоршаған нәрсенің бәріне ұқыпты да саналы қатынас қалыптастыру үшін маңызды.

Жақсылық пен жамандықтың бөлінісі, жақсылықтың жеңісі. Бұл идея рухтың сергектігін қолдау мен жақсыға деген ұмтылысты дамыту үшін маңызды.

Ең құнды нәрсеге сынақ арқылы қол жетеді, ал тегін келген дүние тез кетуі мүмкін. Бұл идея мақсатты тұжырымдау мен шыдамдылық механизмін қалыптастыру үшін маңызды.

Айналамызда көмекшілер көп. Бірақ олар көмекке тек  біз бір жағдайды немесе тапсырманы өзіміз орындай алмаған жағдайда ғана келеді. Бұл идея дербестік сезімін, сондай-ақ қоршаған әлемге деген сенімді қалыптастыру үшін маңызды.

Ертегі сюжеттері сан алуан:

Хайуанаттар туралы, адамдар мен жануарлардың өзара қарым-қатынасы туралы ертегілер. Сегіз жасқа дейінгі балалар көбінесе өздерін жануарларға теңестіреді, оларға ұқсауға тырысады. Сондықтан хайуанаттар туралы ертегілер кішкентай балаларға бәрінен бұрын өмірлік тәжірибе жеткізеді.  

Қорқынышты ертегілер – дүлей күштер: мыстан, жалмауыз, аруақтар және басқалар туралы ертегілер. Балалардың өзіндік тәжірибесі терапиясы бойынша, ертегідегі қорқынышты жағдайды бірнеше рет бастан кеше отырып, балалар күйзелістен арылады және ден қоюдың жаңа тәсілдерін меңгереді. Күйзеліске төзімділікті арттыру және шиеленістен арылу үшін балалар (тоғыз жастан жоғары) және жасөспірімдер тобында қорқынышты әңгімелерді баяндау пайдалы.

Қиял-ғажайып ертегілер – 6–7 жастағы балаларды ең қызықтыратын ертегілер. Қиял-ғажайып ертегілердің арқасында адамға санадан тыс өмірлік даналықтың және адамның рухани дамуы туралы ақпараттың «концентраты» келіп түседі.

Ертегілермен жұмыс талдаудан, талқылаудан басталады. Ертегі мағыналары пысықталады және нақты өмірлік жағдайлармен байланысты болады, ертегілермен жұмыстың басқа да түрлерін: сурет салуды, қуыршақ дайындауды, драмаландыруды пайдалануға болады.Мектепте істейтін педагогтың үнемі оқушы тұлғасының үйлесімді дамуына ықпал етерліктей түрлі құралдарды тексеруіне және апробациялауына тура келеді. Бұл мақсатқа жету үшін баға жетпес көмекті ертегі терапиясы көрсете алады.

Ертегі терапиясы – тұлғаны интеграциялау, сана-сезімін кеңейту және қоршаған ортамен өзара әрекетін жетілдіру үшін ертегі нысанын пайдаланатын әдіс.

Негізгі принцип – бала тұлғасын тұтастай рухани дамыту. Егер ол ертегіні жай ғана елестетіп қоймай, өзі де тікелей оған қатысты болса даму барынша тиімді болады. Ертегіге түсе отырып, бала ата-аналар мен педагогтардың балаларға дағдыландыратын «ертегі заңдарын» – мінез-құлық нормалары мен қағидаларын жеңіл қабылдайды.

Ертегі терапиясы оқытушы жұмысындағы маңызды құрал бола алады:

оның барлық жекелеген функциялары бір мақсатқа – адамның өзінің шығармашылық қабілеттерін іске асыра отырып, ол үшін неғұрлым тиімді де табиғи түрде дамуына көмектесуге бағытталған;

білім беру міндеттерінің бірі – балалардың табиғи шығармашылық дамуы үшін оңтайлы жағдайлар жасау, ал ертегі терпиясы – осы мақсатқа жетудегі таптырмас құрал.

Бала тұлғасын дамытудағы ертегілердің тартымдылығы

Ертегілерді тікелей уағыз, нақыл айтудың болмауы. Ертегі тарихының оқиғалары логикалық тұрғыға құрылған, табиғи, бірі екіншісінен шығады, ал бала әлемдегі себеп-салдарлық байланыстарды меңгереді.  

Ертегі образдары арқылы бала көптеген буынның өмірлік тәжірибесіне тап болады. Ертегі сюжеттерінде әр адамның өз өмірінде бастан кешетін ситуациялары мен проблемалары кездеседі: ата-аналардан бөлек шығу, өмірлік таңдау, өзара көмек, махаббат, жақсылық пен жамандықтың күресі. Ертегілердегі жеңіс балаға психологиялық қорғанышты қамтамасыз етеді: ертегіде қандай жағдай болса да – бәрі жақсы аяқталады. Кейіпкерлердің тағдыр-талайына түсетін сынақтар олардың ақылдырақ, мейірімдірек, күштірек, парасаттырақ болуына көмектеседі. Осылайша, адам өмірінде өтіп жатқанның бәрін бала меңгереді, ішкі жан дүниесінің артуына әсер етеді.

Бас кейіпкердің нақты есімі мен ертегі оқиғасының нақты орнының болмауы. Бас кейіпкер – жинақталған образ, бала өзін ертегі кейіпкеріне ұқсатады және ертегі оқиғаларына қатысушы ретінде елестетеді.

Ертегімен жұмыстың негізгі тәсілдері

Ертегілерді талдау. Мақсаты – әр ертегі оқиғасының, сюжет құрылымының, кейіпкерлер әрекетінің артында не тұрғанын ұғыну, түсіну. Жұмыстың бұл түрі алты жастан жоғары балаларға, жасөспірімдерге қолданылады.

Ертегілерді әңгімелеу. Бұл тәсіл фантазияны, қиялы дамытуға әсер етеді. Процедура мынадан тұрады: балаға немесе балалар тобына ертегіні бірінші немесе үшінші жақтан әңгімелеу ұсынылады. Балаға ертегіні ертегіге қатысушы немесе оған қатыспайтын басқа тұлғалардың атынан әңгімелеу ұсынылады.

Ертегілерді көшіру. Авторлық және халық ертегілерін көшіру және жазып біту балаға неге екенін сюжет, кейбір оқиға бұрылыстары, жағдайлар, ертегінің аяқталуы ұнамағанда мағыналық реңкке ие болады. Ертегіні қайта жазып, соңын жазып аяқтағанда бала өзінің ішкі жағдайына неғұрлым сәйкес келетін қалтарыстарды таңдайды және оны ішкі шиеленістен арылтуға мүмкіндік беретін жағдайларды шешу нұсқасын табады – ертегіні қайта жазудың түзетушілік мағынасы осында жатыр.

Ертегі шығару. Әр қиял-ғажайып ертегіде сюжет дамуының белгілі бір заңдылықтары бар. Бас кейіпкер үйінде (отбасында) дүниеге келеді, өседі, белгілі бір жағдайларда үйін тастап, саяхатқа аттанады. Саяхат кезінде достар табады, жоғалтады, кедергілерді жеңеді, күреседі және жамандықты жеңіп, мақсатына жетіп, үйіне оралады.  Сөйтіп, ертегілерде кейіпкер өмірі жай ғана сипатталып қоймайды, образды түрде тұлғаның қалыптасу және дамуының негізгі кезеңдері туралы әңгімеленеді. Жұмыстың осы түрін пайдалана отырып, оқытушы балалардың қиялын дамытады. Балаларға бұрынғы кейіпкерлерді пайдалана отырып, ертегі тарихын құрастыруды ұсынады немесе белгілі бір мінездемелермен ерекшелей отырып, өз кейіпкерін өз бетінше ойлап табу және бейнелеу мүмкіндігін береді.

Ертегі желісімен сурет салу. Образдық және ассоциативтік ойлауын дамытады, қиялын ынталандырады. Еркін ассоциациялар суретте көрініс береді, әрі қарай алынған графикалық материалдың талдануы мүмкін.

Ертегі терапиясында сан алуан жанрлар: тәмсіл, мысалдар, аңыздар, қиссалар, дастандар, мифтер, ертегілер қолданылады. Метафорамен сипатталғанның бәрін ертегі терапиясы әр балағаоның қызығушылығына сәйкес жанр таңдай отырып сапалы пайдалана алады.

Жанрлардың түрлері мен ерекшеліктері

Тәмсіл – терең өмірлік философияны жеткізуші болып табылады. Тәмсілдегі өмірлік сабақ бүркемеленбеген, тікелей тұжырымдалған. Әдетте бір сабақ бір тәмсілге арналады. Қандай да бір жағдайды немесе құбылысты философиялық ұғыну талап етілетін тәмсілді жасөспірімдерге пайдаланған жақсы. Тәмсіл көбінесе өмірлік сабақтардың рухани аспектілеріне арналған.

Мысал – нақты моральмен тұжырымдалған тәмсілдің неғұрлым қысқа түрі. Мысал эволюциясы бұл жанрды уағыз айту екпініне әкелді. Мысалдар жасөспірімдермен жұмыста жақсы.

Аңыздар, қиссалар, дастандар, эпос – әдетте ерлік мазмұндағы нақты тарихи оқиғаларды баяндау.

Миф – құдайлар мен батырлар туралы баяндау. Көптеген әдет-ғұрыптың мән-мағынасы, ата-бабамыздың өмірі қандай заңдар бойынша ұйымдастырылғаны туралы ақпаратқа ие. Мифтің арқасында ұлттық менталитеттің ерекшеліктерін сезінуге болады. Мифтерді пайдалану, бір жағынан, проблемалық өзара қатынастарды зерттеу, екінші жағынан – қоршаған әлемнің сан алуандығы мен оның құрылымының ортақ заңдылықтарын тану үшін пайдалы.

Ертегі – неғұрлым сан алуан жанр. Түрлі халықтың ертегілерінде ортақ нәрсе көп. Олар оқиғалар, құбылыстар, әрекеттер, нәтижелер дамуының ортақ заңдылықтарын бейнелейді. Бұдан бөлек, көптеген ертегілерде болашақ туралы бабалардың ұғымы мұқамдалған. Ұшқыш кілемді, ұшқыш кемені, сиқырлы айнаны, алма-табақ, өздігінен сырғанайтын шаналар, өздігінен дыбыс шығаратын гусли, т. б. Егер мифтер ежелгі оқиғаларды баяндаса, ертегілер көбінесе алыс болашақты сөз етеді.

Халық ертегілері маңызды идеяға ие:

Бізді қоршаған әлем – жанды. Кез келген сәтте бәрі бізбен тілге келуі мүмкін. Бұл идея адамдардан бастап өсімдіктерге және адам қолымен істелген заттарға дейін бізді қоршаған нәрсенің бәріне ұқыпты да саналы қатынас қалыптастыру үшін маңызды.

Жақсылық пен жамандықтың бөлінісі, жақсылықтың жеңісі. Бұл идея рухтың сергектігін қолдау мен жақсыға деген ұмтылысты дамыту үшін маңызды.

Ең құнды нәрсеге сынақ арқылы қол жетеді, ал тегін келген дүние тез кетуі мүмкін. Бұл идея мақсатты тұжырымдау мен шыдамдылық механизмін қалыптастыру үшін маңызды.

Айналамызда көмекшілер көп. Бірақ олар көмекке тек  біз бір жағдайды немесе тапсырманы өзіміз орындай алмаған жағдайда ғана келеді. Бұл идея дербестік сезімін, сондай-ақ қоршаған әлемге деген сенімді қалыптастыру үшін маңызды.

Ертегі сюжеттері сан алуан:

Хайуанаттар туралы, адамдар мен жануарлардың өзара қарым-қатынасы туралы ертегілер. Сегіз жасқа дейінгі балалар көбінесе өздерін жануарларға теңестіреді, оларға ұқсауға тырысады. Сондықтан хайуанаттар туралы ертегілер кішкентай балаларға бәрінен бұрын өмірлік тәжірибе жеткізеді.  

Қорқынышты ертегілер – дүлей күштер: мыстан, жалмауыз, аруақтар және басқалар туралы ертегілер. Балалардың өзіндік тәжірибесі терапиясы бойынша, ертегідегі қорқынышты жағдайды бірнеше рет бастан кеше отырып, балалар күйзелістен арылады және ден қоюдың жаңа тәсілдерін меңгереді. Күйзеліске төзімділікті арттыру және шиеленістен арылу үшін балалар (тоғыз жастан жоғары) және жасөспірімдер тобында қорқынышты әңгімелерді баяндау пайдалы.

Қиял-ғажайып ертегілер – 6–7 жастағы балаларды ең қызықтыратын ертегілер. Қиял-ғажайып ертегілердің арқасында адамға санадан тыс өмірлік даналықтың және адамның рухани дамуы туралы ақпараттың «концентраты» келіп түседі.

Ертегілермен жұмыс талдаудан, талқылаудан басталады. Ертегі мағыналары пысықталады және нақты өмірлік жағдайлармен байланысты болады, ертегілермен жұмыстың басқа да түрлерін: сурет салуды, қуыршақ дайындауды, драмаландыруды пайдалануға болады.

Дереккөз: № 4-2018 «Сынып жетекшісінің анықтамалығы» журналы

Подписка на статьи

Чтобы не пропустить ни одной важной или интересной статьи, подпишитесь на рассылку. Это бесплатно.

Участвуй в наших семинарах

Школа

Проверь свои знания и приобрети новые

ЗАПИСАТЬСЯ

Самое выгодное предложение

Самое выгодное предложение

Воспользуйтесь самым выгодным предложением на подписку

ПОДРОБНЕЕ
Мы в соцсетях
Мы еще не знакомы?

Давайте познакомимся!
Пользователи, которые зарегистрированы на сайте, имеют ряд преимуществ:

  • Читают закрытые материалы
  • Первыми узнают последние новости
  • Пользуются всеми возможностями сервисов  

У меня есть пароль
напомнить
Пароль отправлен на почту
Ввести
Введите эл. почту или логин
Неверный логин или пароль
Неверный пароль
Введите пароль
Я тут впервые
Это займет не больше 1 минуты
Внимание!

Для скачивания файла необходима регистрация или авторизация

У меня есть пароль
напомнить
Пароль отправлен на почту
Ввести
Введите эл. почту или логин
Неверный логин или пароль
Неверный пароль
Введите пароль
Я тут впервые
Это займет не больше 1 минуты